Tam Kỳ đã vào sử sách từ khi nào.


Sông Tam Kỳ

Ở Tam Kỳ bao nhiêu năm,có bao giờ ta tự hỏi,ủa vậy chớ cái địa danh Tam Kỳ này nó có tự hồi nào,hay ít nhất là tự hồi nào nó được đưa vào sử sách.

Huy tôi tra sách xưa,mới biết rằng từ năm 1774, chúa Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm sai Hoàng Ngũ Phúc đánh lấy đất Thuận Hóa và Quảng Nam từ tay chúa Nguyễn là Định Vương Nguyễn Phúc Thuần.Chúa Trịnh sau khi chiếm được đất mới,bèn thiết lập bộ máy hành chính để cai trị.Đứng đầu là Trấn thủ Đoan Quận công Bùi Thế Đạt,và quan Hiệp trấn,may mắn thay,là bậc tài danh Lê Quý Đôn.Tôi nói may mắn vì ông quan phó này là một nhà bác học,luôn luôn để tâm ghi chép những điều mới lạ.Sách ông làm thiên kinh vạn quyển,từ Vân Đài Loại Ngữ,Kiến Văn Tiểu Lục,Thánh Mô Hiền Phạm…Nhưng quyển sách làm tôi thỏa mãn cái sự tìm tòi địa danh quê mình lại là quyển ông viết khi làm quan đất Thuận Quảng,quyền Phủ Biên Tạp Lục.

Trong Phủ Biên Tạp Lục, Lê Quý Đôn có nêu hai sông Tam Kỳ,một là sông Tam Kỳ do hợp lưu của ba sông Hương,Bồ và Ô Lâu nay thuộc huyện Hương Trà (Thừa Thiên Huế) và sông Tam Kỳ của chúng ta.Tác giả viết: “…Từ Hà Lam qua quán Cây Mít ở xã Bà Ty,quán Trường An xã Cẩm Lũ,quán Kế Xuyên….đến chợ Chiên Đàn mất một ngày đường (toàn ghé quán thế cách chi không mất cả ngày đường – đùa thôi,quán tức là dịch trạm do nhà nước lập ra để khách bộ hành,công sai đi đường vào đó nghỉ ngơi)…Từ chợ Chiên Đàn qua quán Suối Đá,quán Phú Khương ở sông Tam Kỳ rồi đến sông Bàu Bàu mất một ngày đường”…

Nhưng hồi đó chúng ta chưa có huyện Tam Kỳ,mà chỉ có huyện Hà Đông thuộc phủ Thăng Hoa được hình thành từ năm 1471 dưới thời Lê Thánh Tông.Huyện lỵ Hà Đông lúc ấy đặt tại tổng Chiên Đàn (vị trí huyện lỵ hình như nằm trên địa phận huyện Tiên Phước bây giờ).Năm 1906,dưới triều vua Thành Thái,một đạo dụ nâng huyện Hà Đông lên thành phủ,đổi tên là Phủ Tam Kỳ và chuyển phủ lỵ về địa điểm hiện nay,khi đó gọi là Chợ Vạn.(*)

Kể cầu Ông Bộ kể ra
Cây Trâm,Trà Lý bước qua Bàu Bàu
Tam Kỳ,Chợ Vạn bao lâu
Ngó qua đường cái thấy lầu ông Tây
Chiên Đàn,Chợ Mới là đây
Kế Xuyên mua bán,đông tây rộn ràng

(lầu ông Tây là nhà lầu của viên Đại lý hành chánh Pháp đóng tại Tam Kỳ,chỗ ngã tư Trần Dư – Trần Cao Vân bây giờ )
Vậy,có lẽ địa danh Tam Kỳ của chúng ta đã vào sử sách sớm nhất là năm 1774 trong Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quý Đôn.Huy tôi sẽ tra thêm Ô Châu Cận Lục của Dương Văn An xem có gì thêm không.
Một chút tích xưa.

————–
Chú thích: Huy tôi vừa kiểm tra lại từ Đại Nam Nhất thống chí,địa điểm phủ lỵ Hà Đông đầu thời Gia Long ở xã Chiên Đàn, đến năm Thiệu Trị thứ hai (1842) mới dời về xã Tam Kỳ (vị trí hiện nay là sau UBND Phường An Mỹ, TP Tam Kỳ), lúc đó vẫn còn gọi là huyện lỵ Hà Đông. Năm Thành Thái thứ 18 (1906) mới nâng lên thành phủ lỵ và đổi tên thành phủ Tam Kỳ. (24/05/2012)

Advertisements

6 phản hồi

  1. wow, vậy là tên Tam Kỳ có cách đây hơn 250 năm. Vậy mà lâu nay cứ tưởng Tam kỳ là vì thị xã nằm ngay chính giữa trục đường sắt Sài gòn và Hà nội. Cám ơn Huy.

  2. Cái tên Tam Kỳ thì có nhiều cách giải thích lắm.Ví dụ:
    1.Từ thế kỷ 15,khi các thương thuyền đến buôn bán hay di dân,từ biển Đông nhìn vào địa phương này,họ thấy 3 cồn đất nhô lên hình tam giác.Đó là các đồi:An Hà (chỗ bến xe cũ nhìn về hướng đông,nay chính quyền định dựng tượng BMVN anh hùng Nguyễn Thị Thứ ở đấy),Trà Cai (chỗ Tòa Tỉnh đi lên,khu vực nhà Đào Ngọc Luân) và đồi Quảng Phú (đường đi xuống bãi biển Tam Thanh,chỗ nhà Huỳnh Thục Vy,hic),từ đó người ta gọi vùng đất này là Tam Kỳ (3 gò,đồi).
    2.Là nơi trung tâm tuyến đường sắt xuyên Việt,chính giữa Nam kỳ,Trung kỳ và Bắc kỳ.
    3.Mấy ông theo đạo Cao Đài thì nói kỳ truyền đạo thứ ba là ra tới Tam Kỳ.
    4.Hiểu nghĩa tiếu lâm kỳ là kỳ cục thì nhiều lắm.Kể không hết được nên có thể nói tới cửu kỳ,thập kỳ chứ không riêng gì Tam Kỳ.Ngay Hà Nội cũng gọi là Kinh Kỳ nữa là (hic).
    5.Nhưng nói gì thì lỵ sở nằm ngay bên bờ sông Tam Kỳ đã đi vào sử sách thì chuyện đặt tên Tam Kỳ đã có lời giải.

  3. Vậy là Ô Châu Cận Lục của Dương Văn An (viết trước Phủ Biên Tạp Lục) chỉ đề cập tới huyện Điện Bàn,hồi đó thuộc phủ Triệu Phong (Thuận Hóa).Chắc phải tra tiếp Hải Ngoại ký sự của Thích Đại Sán.

  4. “Vào giữa thế kỷ XVIII, xảy ra sự kiện “Tân lập Tam Kỳ xã”: vi tử Tam Kỳ đổi tên thành xã Tam Kỳ. Việc “tân lập” này được thực hiện vào khoảng thời gian nào, sử liệu không ghi lại; nhưng hiện nay, cụ ông Trần Văn Tuyền (87 tuổi, tổ 1, khối phố Hương Trà Tây, Hòa Hương) còn giữ 1 đạo sắc phong dưới thời vua Lê Hiển Tông (1740 – 1786) có ghi rõ thời gian ban sắc: “Cảnh Hưng thứ 27, ngày 21 tháng 2, năm Đinh Hợi” (tức năm 1767) và mở đầu bằng một câu vị hiệu: “Thị Thăng Hoa phủ, nội phủ kim hộ thuộc, tân lập Tam Kỳ xã”. Như vậy, việc lập Tam Kỳ xã diễn ra trước khi ban sắc, trong khoảng thời gian từ 1760 – 1765. Với việc “tân lập”, tên gọi hành chính Tứ Bàn đã “biến mất”, thay vào đó là làng Tam Kỳ và các làng mới lập nằm trong làng Tam Kỳ như Dưỡng An, Hương Trà, Tứ Xuyên…”

    Đây là đoạn trích mình tìm thấy trong http://www.tuoitredatquang.com/f/tam-ky/77909-kham-pha-tu-ban.html
    Mình kiểm tra lại trong Đại Việt sử ký toàn thư (chính biên,tục biên) thì không thấy nói tới địa danh Tam Kỳ.Nhưng nếu có lưu trong bằng sắc thì có nghĩa địa danh Tam Kỳ đã có,ít nhất là từ đó trở về trước,tức là trước năm 1760.Tới đây thì giải oan cho ba cái kỳ nhé.

  5. Mình cũng lượm mót một vài cái cho Tam Kỳ – gởi mang tính tham khảo
    Trích
    Trong hành trình mở cõi về phương Nam của dân tộc Việt Nam, vùng đất Tam Kỳ gắn liền với lịch sử cư dân Đại Việt từ đầu thế kỷ XV khi Hồ Quý Ly chia đất Chiêm động, Cổ Lũy thành 4 Châu : Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa – đặt lộ Thăng Hoa thống lĩnh. Lịch sử giao phó cho vùng đất mới này nhiệm vụ phên dậu cương thổ phía Nam và Người Chăm lợi dụng Quân Minh xâm lược đã chiếm lại vùng đất này hơn 60 năm. Sau khi thắng quân Minh, năm 1471 Vua Lê Thánh Tông hạ thành Đồ Bàn thu hồi giang sơn lập thành lập Đạo Thừa Tuyên Quảng Nam thống lĩnh 3 phủ Thăng Hoa, Tư Nghĩa, Hoài Nhơn. Tam kỳ thuộc Huyện Hà Đông của phủ Thăng Hoa. Năm 1906, Vua Thành Thái đã nâng cấp huyện Hà Đông thành Phủ và đổi tên thành Phủ Tam kỳ (bao gồm Tam Kỳ, Núi Thành, Phú Ninh, Tiên Phước, Trà my, phước sơn bây giờ), Phủ đường đặt ở ấp Hòa An (thuộc phường An Mỹ bây giờ)
    Theo các tư liệu lịch sử Tam kỳ có nghĩa là 3 gò đất (như Huy trích biên) được hình thành bởi 3 con sông : Tam Kỳ, Bàn Thạch, Trường Giang. Cả vùng Phủ Tam Kỳ dựa vào núi Ngọc Linh hùng vĩ nơi phát tích của những con sông chính đổ ra sông Thu Bồn.
    Danh xưng Tam Kỳ khởi đầu là tên gọi của con sông, rồi tên làng, tên xă, đến tên Phủ lỵ Tam kỳ và đến nay (02/09/2011) Phủ lỵ Tam Kỳ kỷ niệm vừa tròn 105 năm và 05 năm thành lập Thành Phố Tam Kỳ.

  6. Và tôi đã kiểm tra trong Hải Ngoại Kỷ Sự của Thích Đại Sán (viết khoảng năm 1695) không đề cập đến địa danh Tam Kỳ.Vậy có lẽ Tam Kỳ đi vào sử sách từ 1774 trong Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quý Đôn, mặc dù có thể tên sông Tam Kỳ đã tồn tại từ rất lâu.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: